Sosyal hayatı meydana getiren kurumlar arasında, önemli ve vazgeçilmez bir yere sahip olan eğitim faaliyetleri ve yaklaşımları, toplumsal ihtiyaçlara cevap verebildiği ölçüde, varlıklarını devam ettirmişlerdir. Bunun aksi durumlarda ise, mevcut eğitim kurumları ve yaklaşımları, içerik ve formlarını değiştirmekten kendilerini alıkoyamamışlardır. Bu bağlamda eğitim kurumları, toplumun geleceğe yönelik tasalarına, umut olabilecekleri ölçüde ve aynı zamanda, değişen sosyo-kültürel ve bilimsel tespitlere açık olduğu sürece, ayakta kalabilmiş veya kalabileceklerdir.
Eğitim anlayışları ve uygulamaları, ilerlemenin temel şartı olduğu gibi, ilerleme ve gelişmenin önündeki en büyük engel olma durumuna da düşebilmektedirler. Buna en güzel örnekleri, kendimize ait geçmiş toplumsal yaşantılarımızı yoklamak yeterli olacaktır.
Bu çalışmamızda, eğitim kurumlarının, Cumhuriyet öncesi sahip oldukları yapı ve içeriklerinin, Diyarbakır şehir merkezindeki yansımalarını incelemeye çalıştık. Başlangıcından Osmanlı İmparatorluğuna, buradan da Tanzimat ve sonrası şekillendirilmeye çalışılan yeni eğitim-öğretim anlayışının, kurumlara yansımasını ortaya koymaya çalıştık. Diyarbakır şehir merkezi tarihsel süreç içerisinde çevresi için öğretim kurumları açısından, adeta bir cazibe merkezi olma durumunda iken, geçen süreçte bu özelliğini, diğer alanlarda olduğu gibi, kurumsal eğitim alanında da yitirme ile karşı karşıya kalmıştır. Bununla birlikte, artan nüfus, sağlıksız göç, güvenlik endişeleri, hepsinden de önemlisi, eğitim ve öğretimin yaşam pratiğine olan etkilerini algılayış düzeyi üzerinden gelişen olumsuz tavır alışlar, bu konudaki sorunlar yumağının ipuçlarını oluşturduğu düşüncesindeyiz.
Devlet denilen toplumsal organizasyonların, eğitim ve öğretim araçları ile, var ve devamlı olabilme amacına hizmet edecek olan, vatandaş tanımlamalı toplum üyelerine ulaşması vazgeçilmez görevlerinin başında gelir. Bunu yerine getirirken de, ortaya koyduğu modeli, olabilecek en kısa zaman ve ekonomik şartlarda vatandaşlarına ulaştırma çabasındaki vaziyet alışları, toplumsal gelişmişlik vasıflarını da ortaya koyar. Bu bakımdan, eğitim tarihimizin, bize kazandırdığı tecrübelerin incelenmesi, toplumsal dönüşüm çabalarında olabilecek doku uyuşmazlığını, en aza indirme, minimum hata yapma durumuna da yardımcı olacağı muhakkaktır.
Elinizdeki bu çalışma iki bölümden oluşturmaktadır. Birimci bölümde, başlangıcından Hıristiyanlık ve İslamiyet’in şehre hâkimiyetine kadar olan dönemde eğitim-öğretim adına ortaya konulan dini eğitim kurumları, devamında Osmanlı İmparatorluğundan Cumhuriyete kadar olan süreçte, toplumsal dönüşüm çabalarının kurumsal eğitim örüntüsü üzerindeki, değişim sürecini ve son merhalede, planlı eğitim öğretime geçiş çabaları adına ortaya konulanları vermeye çalıştık. İkinci bölümde ise, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde, kendi alanında önemli bir belge olma özelliğini taşıyan Maarif Salnameleri’nin (Eğitim Yıllıkları), Diyarbakır’a ait bölümünü hazırlayarak, araştırmacıların hizmetine sunmayı amaçladık. Bu kapsamda beş döneme ait (1898, 1899, 1900, 1901 ve1903) eğitim kurumlarına ait verileri bulma imkânına sahip olacaksınız. Bir sonraki çalışmamızda ise, Cumhuriyetin ilanından sonra Diyarbakır’da eğitim adına yapılanları sizlerle paylaşmayı düşünüyoruz.

ÖNSÖZ
GİRİŞ
KENT TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ

I.BÖLÜM
İLK DÖNEM DİYARBAKIR’DA EĞİTİM
HIRİSTİYANLIK DÖNEMİ
MANASTIRLAR
Zuknin Manastırı
Kankırt Manastırı ve Mor İliya Manastırı
Deyir El- Rehaviyin (Urfalılar) Manastırı
KİLİSELER
Meryem Ana Kilisesi
Mar Kozma Kilisesi
Mor İstefanos Kilisesi
Mar Zhuro Kilisesi
Mor Gevergis (st.Corc) Kilisesi

İSLAMİYET DÖNEMİ
Mervaniler Dönemi
Selçuklılar Dönemi
Yinal/İnaloğulları Dönemi
Artuklular Dönemi
Seyfeddin-i Amidi
El Cezeri

II. BÖLÜM
OSMANLI DÖNEMİNDE DİYARBAKIR
Osmanlı Dönemi Eğitim Kurumları ve Diyarbakır
Sıbyan Mektepleri
Medreseler
Diyarbakır Medreseleri
Mesudiye Medresesi
Zinciriye Medresesi
Hüsreviye Medresesi
TANZİMAT DÖNEMİNDE DİYARBAKIR’DA EĞİTİM
TANZİMAT SONRASI DİYARBAKIR’DA EĞİTİM KURUMLARI
SIBYAN OKULLARI
            Diyarbakır Sıbyan Okulları
            Diyarbakır İbtidâ-i Mektepleri
RÜŞTİYE OKULLARI
            Diyarbakır Rüştiye Okulları
            İnas (kız) Rüştiyesi
            Askeri Rüştiye Mektebi
İ’DÂDİ MEKTEPLERİ
            Diyarbakır İ’dâdi Mektebi
            Dâr-ül Muallimin
SANAYİ MEKTEPLERİ
            Diyarbakır Sanayi Mektebi
III. BÖLÜM
GAYRİMÜSLİM CEMAAT OKULLARI
DİYARBAKIR’DAKİ GAYRİMÜSLİM CEMAAT OKULLARI
            Süryani Mektebi
            Ermeni Mektebi
            Keldani Mektebi
            Protestan Mektebi
Misyoner Okulları
            Katolik Misyoner Okulu
            Protestan Misyoner Okulu

IV. BÖLÜM
DİYARBAKIR KÜTÜPHANELERİ
            Süryani Kadim Meryem Ana Kütüphanesi
            Sarı Abdurrahman Paşa Kütüphanesi
            Handizade Ömer Efendi Kütüphanesi
Ragıbiye Kütüphanesi
Mekteb-i İdâdi Kütüphanesi
BELGE ÖRNEKLERİ
MAARİF-İ UMUMİYE SALNAMESİ